شاید شما هم این جمله که "دین را برای سرگرم کردن و یا ساکت کردن مردم ابداع کردند " و یا شبیه این شنیده باشید با اینحال دانشمندان بسیاری روی این موضوع که مسائل اعتقادی روی تمرکز، تاب آوری و آرامش روان تحقیق کردند و به این نتیجه رسیدند هر چقدر که این اعتقادات میتواند به افراد در مقابله با فشارهای روانی کمک کند، بهگونهای که در برخی شرایط افرادی که به علم هم باور دارند، در موقعیتهای استرسزا اعتماد به این باور افزایش مییابد و ممکن است به کاهش اضطراب کمک کند.
هر چقد این اعتقادات و باورها با فطرت انسان (یعنی نیازهای ذاتی مثل معناجویی، عدالتطلبی، امید، و نیاز به تعلق) هماهنگ باشند احساس آرامش و قدرت اراده انسان بیشتر میشود از اینرو در این بلاگ ما میخواهیم به تاثیر ذهن آرام و تمرکز بالا از دیدگاه دین به خصوص دین اسلام و مرجع آن یعنی قرآن بپردازیم.
ادیان الهی همواره انسان را به آرامش، حضور قلب، و تمرکز درونی دعوت کردهاند؛ مفاهیمی که زیربنای موفقیت فردی و اجتماعی به شمار میآیند.
مفهوم آرامش ذهن از دیدگاه قرآن یکی از مفاهیم کلیدی در قرآن، آرامش درونی یا "طمأنینه" است. قرآن در آیه 28 سوره رعد میفرماید:
"أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ" «آگاه باشید که تنها با یاد خدا دلها آرام میگیرد.«
این آیه نشان میدهد که آرامش روانی و ذهنی از راه اتصال به منبعی لایزال یعنی خداوند حاصل میشود. یاد خدا، نهتنها یک عمل عبادی، بلکه یک روش ذهنآگاهی و تمرکز است که به انسان کمک میکند افکار مزاحم را کنار زده و به حالت آرامش دست یابد.
تمرکز ذهنی در عبادات اسلامی نماز، روزه، تلاوت قرآن و ذکر، همگی تمرینهایی برای حضور ذهن هستند. وقتی فردی پنج نوبت در روز با آگاهی کامل در برابر پروردگار خود میایستد، در واقع ذهن خود را تربیت میکند تا در لحظه حال زندگی کند. یعنی هر لحظه، مسئله موقعیت خاص خود را دارد و باید روی آن موقعیت تمرکز کنی. تمرکز در نماز یکی از مهمترین ارکان مقبولیت آن است و پیامبر اسلام(ص) فرمودهاند:
«لَيْسَ لِلْمَرْءِ مِنْ صَلَاتِهِ إِلَّا مَا عَقَلَ مِنْهَا» «انسان از نمازش فقط به اندازهای بهره میبرد که در آن حضور قلب داشته باشد.«
رابطه ذهن آرام با تصمیمگیریهای هوشمندانه یکی از عناصر کلیدی موفقیت، توانایی تصمیمگیری درست در لحظات حساس است. ذهنی که آرام نیست، دچار هیجانات لحظهای میشود و توان تحلیل منطقی مسائل را از دست میدهد. قرآن در داستان حضرت یوسف (ع) نمونهای عالی از این موضوع ارائه میدهد؛ زمانی که او با وسوسه و فشار مواجه شد، بهجای واکنش هیجانی، با آرامش و توکل تصمیم درست گرفت:
"قالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ..." (یوسف: 33)
آرامش ذهنی، تمرکز و موفقیت شغلی در دنیای حرفهای، ذهن آرام و تمرکز بالا بهعنوان ابزارهای موفقیت شناخته شدهاند. مطالعات روانشناسی نشان دادهاند که افرادی که تمرکز بیشتری دارند:
عملکرد کاری بهتری دارند
تصمیمات دقیقتری میگیرند
روابط حرفهای مؤثرتری برقرار میکنند
این در حالی است که آموزههای دینی مانند سحرخیزی، نظم، خودکنترلی و تقوا، همگی به تقویت این مهارتها کمک میکنند.
دوره تمرکز عمیق
ذهنآگاهی (Mindfulness) با الهام از مفاهیم اسلامی ذهنآگاهی که امروزه در روانشناسی مثبتنگر و درمانهای شناختی رفتاری به کار میرود، مفهومی کاملاً همراستا با تعالیم اسلامی است. وقتی قرآن دعوت میکند به تأمل در آفرینش، تفکر در سرنوشت گذشتگان، و یاد مرگ، در واقع نوعی تمرین تمرکز و حضور ذهن در برابر حقیقت است:
"أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَىٰ قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا" (محمد: 24)
نقش توکل در آرامش ذهنی و موفقیت توکل یعنی سپردن نتایج به خداوند پس از تلاش. این یکی از بزرگترین منابع آرامش ذهنی در زندگی دینی است. وقتی انسان میداند که نتیجه کار در دستان قدرتی حکیم و مهربان است، ذهنش از اضطراب آزاد میشود. قرآن میفرماید:
"وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ..." (طلاق: 3)
آموزههای ادیان دیگر درباره تمرکز و آرامش:
در دین مسیحیت، آرامش درون از طریق دعا و مراقبه با خداوند حاصل میشود. انجیل متی 6:6 میگوید:
«اما تو وقتی دعا میکنی، به اتاق خود برو و در را ببند و در نهان به پدر خود دعا کن؛ و پدرت که در نهان است، تو را پاداش خواهد داد«.
در آیین بودایی و هندو نیز مراقبه (مدیتیشن) و تمرکز ذهنی، یکی از اصلیترین راههای رسیدن به آرامش و بصیرت است. آنها باور دارند که ذهن پریشان مانع بزرگ درک حقیقت و موفقیت درونی است.
نتیجهگیری: آرامش ذهنی و تمرکز بالا، نه فقط تکنیکهایی روانشناختی، بلکه اصولی عمیق در تعالیم ادیان آسمانی هستند. قرآن کریم با تأکید بر یاد خدا، تفکر، تدبر، توکل و عبادت، ذهن انسان را به سکوت، حضور و روشنبینی دعوت میکند. این ویژگیها پایه و اساس موفقیت درونی و بیرونیاند. در دورانی که آشفتگی ذهنی یک اپیدمی جهانی است، بازگشت به معنویت و آموزههای الهی، راهی روشن برای موفقیت و رضایت پایدار خواهد بود.